Ўзбек тилида гапни сўроққа айлантириш учун охирига -ми қўшамиз: «Сиз ишлайсиз» → «Сиз ишлайсизми?» Инглиз тилида эса сўз тартиби ўзгаради: ёрдамчи феъл эгадан олдинга чиқади. You are tired → Are you tired? Гапда ёрдамчи феъл бўлмаса, do, does ёки did қўшилади: You work here → Do you work here? Савол сўзи (where, what, when) бўлса, у энг бошида туради: Where do you work?
Бу тартибни қисқача С–Ё–Э–Ф деб эслаб қолинг: Савол сўзи, Ёрдамчи феъл, Эга, Феъл. Қолган барча турлар шу асосга қурилган.
Ўзбекча -ми ва инглизча тартиб
| Ўзбекча | Инглизча | Нима бўлди |
|---|---|---|
| У уйдами? | Is he at home? | is олдинга чиқди |
| Инглизча гапира оласизми? | Can you speak English? | can олдинга чиқди |
| Улар Бухорода яшайдими? | Do they live in Bukhara? | do қўшилди |
| Синглингиз ишлайдими? | Does your sister work? | does қўшилди, works → work |
| Кеча қўнғироқ қилдингизми? | Did you call yesterday? | did қўшилди, called → call |
| Самарқандга борганмисиз? | Have you been to Samarkand? | have олдинга чиқди |
Жадвалдаги энг муҳим нарса: does ва did пайдо бўлганда асосий феъл луғатдаги шаклга қайтади. Does she works? ва Did you called? — энг кўп учрайдиган хатолар. Do ва does қандай танланишини презент симпл қоидасида, did ни эса паст симпл қоидасида батафсил кўрасиз.
1. Ҳа/йўқ саволлари
Жавоби yes ёки no бўлган саволлар. Тузилиши: ёрдамчи феъл + эга + қолган қисм.
- Are you ready? — Yes, I am.
- Is it far from here? — No, it isn't.
- Do you like green tea? — Yes, I do.
- Will you be at home tonight? — No, I won't.
- Should I bring anything? — No, you shouldn't. Just come!
Қисқа жавобда саволдаги ёрдамчи феъл такрорланади. Шунинг учун Do you like...? га Yes, I like эмас, Yes, I do деб жавоб берилади. Фақат Yes ёки No дейиш ҳам мумкин, лекин ёлғиз No баъзан қўполроқ эшитилади; No, I don't, sorry юмшоқроқ.
Can, must, should, will каби сўзлар билан do керак эмас, уларнинг ўзи олдинга чиқади. Бу гуруҳни модал феъллар мақоласида кўриб чиқинг.
2. Савол сўзлари билан
| Савол сўзи | Маъноси | Мисол |
|---|---|---|
| what | нима | What do you do? — Касбингиз нима? |
| who | ким | Who do you live with? |
| where | қаерда, қаерга | Where are you going? |
| when | қачон | When does the shop close? |
| why | нега | Why are you late? |
| how | қандай, қанақа | How do you get to work? |
| which | қайси (танлов) | Which bus goes to Chorsu? |
| whose | кимнинг | Whose bag is this? |
| how much | қанча (пул, саналмайдиган) | How much is this melon? |
| how many | нечта | How many children do you have? |
| how old | неча ёшда | How old is your son? |
| how long | қанча вақт | How long does it take? |
| how often | қанча тез-тез | How often do you visit your parents? |
What do you do? — «Нима қиляпсиз?» эмас, «Касбингиз нима?» деган савол. Ҳозир нима қилаётганини сўраш учун: What are you doing?
Эътибор беринг: ўзбекчада савол сўзи гапнинг ўртасида туриши мумкин («Сиз қаерда ишлайсиз?»), инглизчада эса ҳар доим бошида: Where do you work? — You work where? фақат ҳайратланиб қайта сўраганда ишлатилади.
3. Эгага савол: Who called? What happened?
Бу тур кўпчиликни чалғитади. Агар савол сўзининг ўзи эга бўлса (яъни ким ёки нима иш қилганини сўрасак), do/does/did керак эмас ва тартиб дарак гапдагидек қолади:
| Эгага савол | Тўлдирувчига савол |
|---|---|
| Who called you? — Сизга ким қўнғироқ қилди? | Who did you call? — Сиз кимга қўнғироқ қилдингиз? |
| What happened? — Нима бўлди? | What did you do? — Нима қилдингиз? |
| Who lives here? — Бу ерда ким яшайди? | Who do you live with? — Ким билан яшайсиз? |
| Which bus goes to the airport? | Which bus do you take? |
Тест: жавобда савол сўзи ўрнига қўйиладиган сўз эга бўлса, did керак эмас. Who called you? — Aziz called me. Who did you call? — I called Aziz.
4. Танлов саволи: tea or coffee?
Иккита вариант таклиф қилинади, or билан уланади: Do you want tea or coffee? Are you from Tashkent or Fergana? Shall we go by metro or by taxi? Жавоб yes/no эмас, вариантлардан бири: Tea, please.
Талаффузда биринчи вариантда овоз кўтарилади, иккинчисида пасаяди. Сўроқ гапларда овоз қаерда кўтарилиб, қаерда пасайишини сўроқ гап интонацияси мақоласида машқ қиласиз.
5. Тасдиқ сўроғи: ..., isn't it?
Ўзбекча «-ку, тўғрими?» ёки «шундай эмасми?» маъноси. Гапдан кейин қисқа «дум» қўшилади: дарак гап бўлса — инкор дум, инкор гап бўлса — дарак дум.
- It's hot today, isn't it? — Бугун иссиқ-ку, тўғрими?
- You're from Bukhara, aren't you? — Сиз бухороликсиз, шекилли?
- She works at the bank, doesn't she?
- You didn't call him, did you?
- They can come, can't they?
Кундалик гапда ўзбеклар кўпинча ҳамма ҳолат учун битта right? ишлатади: You're from Bukhara, right? Бу хато эмас, оддий суҳбатда жуда табиий. Лекин IELTS Speaking ёки расмий суҳбатда тўлиқ шаклни ҳам ишлата олиш фойдали.
6. Мулойим сўроқ: Could you tell me...?
Нотаниш одамдан, меҳмонхона ёки банкда нимадир сўраганда тўғридан-тўғри савол бироз кескин эшитилади. Уни юмшатиш учун олдига Could you tell me...?, Do you know...? каби бўлак қўшилади. Шунда иккинчи қисмда сўз тартиби дарак гапдагидек бўлади, do/does/did тушиб қолади:
| Тўғридан-тўғри | Мулойим |
|---|---|
| Where is the metro station? | Could you tell me where the metro station is? |
| What time does the bank open? | Do you know what time the bank opens? |
| How much does it cost? | Can you tell me how much it costs? |
| Is this seat free? | Do you know if this seat is free? |
Охирги қаторда ҳа/йўқ саволи мулойим шаклга ўтганда if ёки whether қўшилади.
Предлог гапнинг охирида
Ўзбекчада «Ким билан?», «Нима ҳақида?» деганда сўз олдинда туради. Инглиз тилида предлог кўпинча гап охирига кўчади:
- Where are you from? — Қаерликсиз?
- Who are you waiting for? — Кимни кутяпсиз?
- What are you talking about? — Нима ҳақида гапиряпсиз?
- Who did you go with? — Ким билан бордингиз?
From where are you? каби гап грамматик жиҳатдан тушунарли, лекин табиий эшитилмайди.
Инкор савол ва «ҳа, келмайман» тузоғи
«Келмайсизми?» — «Ҳа, келмайман.» Ўзбек тилида «ҳа» суҳбатдошнинг гапига қўшилишни билдиради. Инглиз тилида эса yes ва no ҳар доим фактга қараб танланади:
- Aren't you coming? — No, I'm not. (келмайман)
- Aren't you coming? — Yes, I am. (келаман)
- Don't you like plov? — Yes, I do! I love it. (ёқади)
«Ҳа, келмайман» ни Yes, I'm not деб ўгирсангиз, суҳбатдош адашиб қолади. Жавобда not бўлса — No, бўлмаса — Yes.
Савол тузишдаги ўзбекча хатолар
| Нотўғри | Тўғри |
|---|---|
| Where you live? | Where do you live? |
| Does she speaks Russian? | Does she speak Russian? |
| Did you went to work? | Did you go to work? |
| Who did call you? | Who called you? |
| What means this word? | What does this word mean? |
| Can you tell me where is the bank? | Can you tell me where the bank is? |
| You are student? | Are you a student? |
Машқ: 14 та савол тузинг
А. Сўроқ гап тузинг.
- 1. you / like / horror films?
- 2. where / your parents / live?
- 3. your brother / can / drive?
- 4. what time / the lesson / start?
- 5. why / you / be / late yesterday?
- 6. how many / people / work / in your office?
Б. Эгага ёки тўлдирувчига савол беринг (қалин сўз жавоб бўлсин).
- 7. Dilshod broke the window.
- 8. I met my teacher at the bazaar.
- 9. Something strange happened last night.
В. Думни қўшинг.
- 10. You're a doctor, ______?
- 11. He didn't pay, ______?
Г. Хатони тузатинг.
- 12. What does mean «шошилинч» in English?
- 13. Do you know where does she work?
- 14. Did he arrived on time?
Жавоблар
1 — Do you like horror films? 2 — Where do your parents live? 3 — Can your brother drive? 4 — What time does the lesson start? 5 — Why were you late yesterday? 6 — How many people work in your office?
7 — Who broke the window? 8 — Who did you meet at the bazaar? 9 — What happened last night?
10 — aren't you; 11 — did he.
12 — What does «шошилинч» mean in English? 13 — Do you know where she works? 14 — Did he arrive on time?
Изоҳлар:
- 5-гап: be ўтган замонда were you, did you be эмас.
- 6-гап: how many people эгага савол, шунинг учун do керак эмас.
- 13-гап: мулойим саволнинг иккинчи қисми дарак гап тартибида: where she works.
BandMate: саволни сиз ҳам беринг
Кўп ўқувчилар саволга жавоб беришни машқ қилади, лекин ўзи савол беришни эмас. Суҳбатда эса иккаласи керак. BandMate иловасида Банди билан гаплашганда фақат жавоб бериб қолманг: ундан ҳам сўранг — What do you think? Have you ever...? Could you explain...? Шунда do, does, did тартиби тез орада ўз-ўзидан чиқадиган бўлади. Суҳбат матнини кейин кўриб, қайси саволда ёрдамчи феълни тушириб қолдирганингизни топинг.
Манбалар
- Cambridge Dictionary: Questions
- Cambridge Dictionary: Questions — wh- questions
- Cambridge Dictionary: Tags
