Мажҳул нисбат (passive voice) иш-ҳаракатни ким қилгани эмас, кимга ёки нимага қилингани муҳим бўлганда ишлатилади. Ясалиши битта формула: be + феълнинг учинчи шакли (V3). The bridge was built in 1998. — Кўприк 1998 йилда қурилган. Cards are accepted. — Карта қабул қилинади. Замонни фақат be кўрсатади: is made, was made, will be made, has been made. Учинчи шакл эса ҳеч қачон ўзгармайди.
Яхши хабар: ўзбек тилида ҳам мажҳул нисбат бор. Қурилди, ёзилган, очилади, сотилади — ҳаммаси -ил ёки -ин қўшимчаси билан ясалган. Демак, маъно сизга таниш. Фарқ фақат шаклда: ўзбекчада қўшимча, инглизчада иккита сўз.
Ўзбекча -ил/-ин ва инглизча be + V3
| Ўзбекча | Инглизча | Нима ўзгарди |
|---|---|---|
| Уй қурилди. | The house was built. | -ил → was + built |
| Хат ёзилган. | The letter has been written. | -ил-ган → has been + written |
| Бу китоб 1930 йилда ёзилган. | This book was written in 1930. | -ил-ган → was + written |
| Нон сотилади. | Bread is sold here. | -ил-ади → is + sold |
| Натижалар эълон қилинади. | The results will be announced. | қилинади → will be announced |
| Бу ерда чекиш тақиқланган. | Smoking is not allowed here. | инкор: is not + allowed |
Битта истиснони эслаб қолинг: «Дўкон соат 9 да очилади» — The shop opens at 9, is opened эмас. Open, close, start, finish феъллари иш вақти ва жадвал ҳақида гапирганда аниқ шаклда қолади: The bazaar closes at 6. The lesson starts at 8.
Кўп ҳолларда эса ўзбекча гапни мажҳул шаклда ўйласангиз, инглизчада ҳам мажҳул шакл танлаш табиий чиқади. Муаммо бошқа жойда: ўзбек тилида кўпинча «улар» ни яширин ишлатиб, аниқ нисбатда гапирамиз: «Кўчани ёпиб қўйишибди». Инглизчага сўзма-сўз ўгирсангиз, They closed the street чиқади. Бу хато эмас, лекин эълон ёки янгиликда инглизлар The street has been closed дейишни афзал кўради, чунки «улар» кимлиги номаълум ва муҳим эмас.
Аниқ гапдан мажҳул гапга: 4 қадам
Workers repaired the road. — Ишчилар йўлни таъмирлади.
- Объектни топинг — the road. У янги гапнинг эгаси бўлади.
- Асосий феъл замонини аниқланг — repaired, Past Simple.
- Шу замондаги be ни қўйинг (was) ва феълни учинчи шаклга ўтказинг (repaired).
- Бажарувчи муҳим бўлсагина, охирига by билан қўшинг.
Натижа: The road was repaired (by workers). Бу ерда by workers ортиқча: йўлни ишчилар таъмирлаши ўз-ўзидан тушунарли. Амалда мажҳул гапларнинг кўпчилигида by умуман бўлмайди.
Учинчи шаклни билмасангиз, бу формула ишламайди. Build – built – built, write – wrote – written, steal – stole – stolen каби жуфтларни аввал паст симпл қоидаси ва нотўғри феъллар рўйхати билан мустаҳкамланг.
Саккиз шакл бир жадвалда
Мисол учун битта феъл — clean (тозаламоқ) ва битта эга — the room.
| Замон | Мажҳул шакл | Таржима |
|---|---|---|
| Present Simple | The room is cleaned every day. | Хона ҳар куни тозаланади. |
| Present Continuous | The room is being cleaned now. | Хона ҳозир тозаланяпти. |
| Past Simple | The room was cleaned yesterday. | Хона кеча тозаланди. |
| Past Continuous | The room was being cleaned when I came. | Мен келганимда хона тозаланаётган эди. |
| Present Perfect | The room has already been cleaned. | Хона аллақачон тозаланган. |
| Past Perfect | The room had been cleaned before the guests arrived. | Меҳмонлар келишидан олдин хона тозаланган эди. |
| Future (will) | The room will be cleaned tomorrow. | Хона эртага тозаланади. |
| Модал феъл | The room must be cleaned today. | Хона бугун тозаланиши керак. |
Эътибор беринг: жадвалнинг ҳамма қаторида охирги сўз бир хил — cleaned. Замоннинг бутун «оғирлиги» be нинг шаклида. Шунинг учун аввал be ни тўғри танлашни ўрганинг. Present Perfect шаклини тушунмасангиз, презент перфект мақоласини очинг; must, can, should билан ишлашни эса модал феъллар мавзусида кўрасиз.
Мажҳул нисбат қаерда учрайди
Эълон ва ёзувлар
Аэропорт, меҳмонхона, банк ва метро ёзувларида мажҳул нисбат жуда кўп:
- Payment is accepted by card only. — Тўлов фақат карта орқали қабул қилинади.
- This area is monitored by cameras. — Бу ҳудуд камералар билан кузатилади.
- The station will be closed for repairs. — Бекат таъмир учун ёпилади.
- Breakfast is served from 7 to 10. — Нонушта соат 7 дан 10 гача берилади.
- Photos are not allowed inside. — Ичкарида суратга олиш мумкин эмас.
Янгилик ва сарлавҳалар
Янгиликда кўпинча воқеа муҳим, бажарувчи эмас. A new metro line was opened in Tashkent. Three people were injured in the accident. The match has been postponed. Сарлавҳаларда эса be тушиб қолади: Road closed after heavy snow = The road was closed... Бу газета услуби; оддий гапда be ни ташлаб кетманг.
Рецепт ва жараён
Somsa is baked in a tandir. The dough is rolled out, the meat is cut into small pieces, and onions are added. — Сомса тандирда ёпилади. Хамир ёйилади, гўшт майда тўғралади, пиёз қўшилади. IELTS Writing Task 1 даги «жараён» (process) диаграммаларида ҳам худди шу услуб ишлатилади.
Тарих ва шаҳар ҳақида
The Ulugh Beg Madrasah was built in the fifteenth century. — Улуғбек мадрасаси XV асрда қурилган. Samarkand is visited by thousands of tourists every year. — Самарқандга ҳар йили минглаб сайёҳлар келади. Ўзбекча гапда «келади» аниқ нисбатда, инглизчада эса мажҳул шакл табиийроқ эшитилади.
Расмларда: нима нимадан ясалган
Made of материални кўрсатади (made of clay, made of silk), made by эса ясаган одамни (made by my grandfather). Made in — мамлакат: made in Uzbekistan.
Ўзбекларда кўп учрайдиган мажҳул хатолар
| Нотўғри | Тўғри | Сабаби |
|---|---|---|
| I born in 1990. | I was born in 1990. | «туғилдим» ҳар доим мажҳул: was born |
| The house built last year. | The house was built last year. | be тушиб қолган |
| The letter was wrote. | The letter was written. | V2 эмас, V3 керак |
| The accident was happened at night. | The accident happened at night. | happen объектсиз феъл, мажҳул бўлмайди |
| My phone stole in the metro. | My phone was stolen in the metro. | телефон ўзи ўғирламайди |
| It is writing in the newspaper. | It says in the newspaper. / It is written... | «ёзилган» — -ing эмас |
| The results will announce tomorrow. | The results will be announced tomorrow. | will дан кейин be йўқ |
Тўртинчи қатор алоҳида эътиборга лойиқ. Happen, arrive, die, come, go, sleep каби феълларнинг объекти бўлмайди, шунинг учун улардан мажҳул шакл ясалмайди. He was died ҳам, The bus was arrived ҳам нотўғри.
Бешинчи қатордаги хато рус тилидан ҳам келади: Телефон украли гапида эга йўқ. Инглизча гапда эга бўлиши шарт, шунинг учун My phone was stolen ёки Someone stole my phone.
Қачон мажҳул нисбат керак эмас
Мажҳул шакл «ақллироқ» эшитилади деб уни ҳамма жойда ишлатиш ҳам хато. Ўзингиз ҳақингизда ёки аниқ одам ҳақида гапирганда аниқ нисбат тўғридан-тўғри ва тушунарлироқ:
- I made a mistake. — A mistake was made by me эмас.
- My mother cooked plov. — Plov was cooked by my mother фақат «ошни ким пиширди?» саволига жавоб бўлса табиий.
Қоида оддий: гап кимнинг ҳаракати ҳақида бўлса — аниқ нисбат, нима бўлгани ҳақида бўлса — мажҳул нисбат.
Машқ: be + V3 ни ўзингиз қўйинг
А. Қавс ичидаги феълни мажҳул шаклда ёзинг.
- 1. English ______ (speak) all over the world.
- 2. This mosque ______ (build) in the 16th century.
- 3. Your order ______ (deliver) tomorrow.
- 4. The windows ______ (clean) right now.
- 5. The exam results ______ already ______ (publish).
- 6. Cars ______ (make) at the factory in Asaka.
Б. Аниқ гапни мажҳул гапга айлантиринг.
- 7. Someone stole my bag.
- 8. They will open a new school next year.
- 9. People grow cotton in this region.
- 10. They are repairing the road.
В. Хатони топинг.
- 11. My sister born in Namangan.
- 12. The meeting was happened on Monday.
Жавоблар
1 — is spoken; 2 — was built; 3 — will be delivered; 4 — are being cleaned; 5 — have already been published; 6 — are made.
7 — My bag was stolen. 8 — A new school will be opened next year. 9 — Cotton is grown in this region. 10 — The road is being repaired.
11 — My sister was born in Namangan. 12 — The meeting happened (took place) on Monday.
Изоҳлар:
- 5-гап: эга the exam results кўплик, шунинг учун have been, has been эмас.
- 7-гап: someone номаълум одам, шунинг учун by someone ёзилмайди.
- 10-гап: Present Continuous мажҳул шаклда is/are being + V3 бўлади. Бу шакл кўпчиликка ғалати туюлади, лекин кундалик нутқда тез-тез учрайди: My car is being repaired.
12 тадан 10 таси тўғри бўлса, асосни тушундингиз. Батафсил қоидалар ва қўшимча мисолларни лотин ёзувидаги passive voice қўлланмасида топасиз.
BandMate: шаҳрингиз ҳақида мажҳул нисбатда гапиринг
Мажҳул шаклни ёзувда тузиш осонроқ, гапираётганда эса be кўпинча тушиб қолади. BandMate иловасида Банди сиздан шаҳрингиз, уйингиз ёки ишхонангиз ҳақида сўраганда It was built..., It is known for..., It has been renovated... каби гапларни овоз чиқариб айтиб кўринг. Суҳбатдан кейинги фикр-мулоҳаза қайси гапда be ни унутганингизни кўрсатади, лекин у ўқитувчи баҳосининг ўрнини босмайди.
