Phrasal verblarni alifbo tartibidagi uzun ro‘yxatdan emas, uch qadamda yodlagan ma’qul: zarracha ma’nosi bo‘yicha guruhlang (up ko‘pincha “oxirigacha, to‘liq” degani), har biriga o‘zingiz haqingizda gap tuzing va ularni oraliq bilan takrorlang (1, 3, 7 kundan keyin). Shu uch narsaga hikoya usuli va ovoz chiqarib ishlatish qo‘shilsa, fe’l tanish bo‘libgina qolmay, nutqqa o‘tadi.
Quyida har bir usul misol bilan, oxirida esa kuniga 15–25 daqiqalik 10 kunlik reja va zarracha bo‘yicha mashq bor. Bu ro‘yxat sahifasi emas: fe’llarning o‘zi mavzuli sahifalarda, bu yerda ularni qanday esda saqlash haqida gap boradi.
Ro‘yxatdan yodlashning uchta tuzog‘i
- Bir fe’l, ko‘p ma’no. Pick up “olib ketmoq”, “o‘rganib olmoq” va “(telefonni) ko‘tarmoq” degani. Ro‘yxatda bitta tarjima yozilsa, qolganlari yo‘qoladi.
- Bir-biriga o‘xshash shakllar. Look up, look after, look for, look out bir sahifada tursa, miyada aralashib ketadi.
- Kontekst yo‘q. Tarjimasini bilasiz, lekin gapda ishlatolmaysiz: I ran out of… dan keyin nima kelishini bilmaysiz.
Quyidagi usullar aynan shu uch muammoni hal qilish uchun.
1-usul: zarracha ma’nosi bo‘yicha guruhlash
Zarracha ko‘pincha o‘z ma’nosini fe’lga olib kiradi. Hamma phrasal verbda emas, lekin ko‘pchiligida shu mantiq ishlaydi va notanish fe’lni taxmin qilishga yordam beradi.
| Zarracha | Asosiy ma’nolari | Misollar |
|---|---|---|
| up | oxirigacha, to‘liq; ko‘payish; yaqinlashish | eat up, use up, fill up, speak up, walk up to |
| out | tugab bitish; tashqariga; yuzaga chiqish | sell out, run out, find out, stand out, die out |
| off | ajralish, uzoqlashish; to‘xtatish, bekor qilish | set off, switch off, call off, cut off, see off |
| on | davom etish; ustiga, ulanish | carry on, go on, hold on, keep on, try on |
| down | kamayish; to‘xtash; qog‘ozga tushirish | slow down, cut down, calm down, write down, break down |
| back | qaytish, javob qaytarish | call back, pay back, give back, get back |
| over | qaytadan, boshidan oxirigacha ko‘rish; o‘tkazish | go over, think over, hand over, take over |
| through | boshidan oxirigacha | read through, get through, go through |
Qanday ishlatish: bir kunda bitta zarrachani oling va 6–8 fe’lni uning ma’nosi atrofida yig‘ing. Masalan, up = “to‘liq”: eat up (hammasini yeb qo‘ymoq), use up (tugatib qo‘ymoq), fill up (to‘ldirmoq), tidy up (to‘liq yig‘ishtirmoq). Keyin give up, make up kabi mantiqqa bo‘ysunmaydiganlarini alohida “istisno” ustuniga yozing: ularni butun ibora sifatida yodlaysiz.
2-usul: mavzu bo‘yicha to‘plash
Zarracha usuli ma’noni tushuntiradi, mavzu usuli esa fe’lni kerakli vaziyatga bog‘laydi. Ishda kerak bo‘ladigan 40 ta fe’l ish uchun phrasal verbs sahifasida, safar uchun 25 tasi sayohat phrasal verbs sahifasida, do‘stlik va oila haqidagilar munosabatlar phrasal verbs sahifasida.
Ikkala usulni birlashtiring: mavzuli ro‘yxatdan fe’l olsangiz, uning yoniga zarrachaning umumiy ma’nosini qalam bilan yozib qo‘ying. Set off (safar) yonida “off = uzoqlashish”, put off (ish) yonida “off = to‘xtatish”.
3-usul: o‘zingiz haqingizda gap
Lug‘atdagi misol begona odam haqida. O‘zingiz haqidagi gap esa xotirada ancha uzoq qoladi, chunki unda tanish odam, joy va his bor. Formula: fe’l + haqiqiy odam yoki joy + aniq vaqt.
| Kuchsiz karta | Kuchli karta |
|---|---|
| run out of — tugab qolmoq | Last Friday we ran out of gas for the stove, and Dad went to the shop in his slippers. |
| calm down — tinchlanmoq | Before my driving test in Sergeli, I counted to ten to calm down. |
| think over — o‘ylab ko‘rmoq | The bank offered me a job in Namangan, and I asked for a week to think it over. |
Gap haqiqiy bo‘lishi shart emas, lekin tasavvur qila oladigan bo‘lsin. Grammatikasini tekshirishni unutmang: noto‘g‘ri gapni yodlab olsangiz, xatoni ham yodlaysiz.
4-usul: hikoya usuli
Bitta qisqa hikoyada 6–8 yangi fe’lni bog‘lang. Hikoya bema’ni bo‘lsa ham, zanjir bo‘lib esda qoladi: bitta voqea keyingisini eslatadi. Masalan:
On Saturday my alarm didn’t go off, so I overslept. I jumped up, threw on a jacket and ran to the bus stop, but the bus had already pulled away. I called my friend to call off our meeting. Then my phone battery ran down. I sat on a bench, calmed down and finally worked out a plan: walk.
Hikoyadagi sakkizta fe’lni (go off, jump up, throw on, pull away, call off, run down, calm down, work out) ertasi kuni matnga qaramay, voqealar tartibida aytib bering. Shu hikoyani BandMate’da yoki do‘stingizga og‘zaki gapirib bersangiz, fe’llar faol lug‘atga o‘tadi.
5-usul: oraliq bilan takrorlash
Bir kunda 30 ta fe’lni o‘qib chiqish ertasi kuni ko‘pini unutish bilan tugaydi. Takrorlashni oraliqqa bo‘ling: 1-kun, 3-kun, 7-kun, 14-kun. Har takrorlashda faqat o‘qimang, avval o‘zingiz eslashga urining.
Karta tuzilishi phrasal verb uchun:
- Old tomon: o‘zbekcha gap va bo‘sh joy: Kecha soat 3 da uyg‘onib ketdim va uxlay olmadim → I woke ___ at 3 a.m. and couldn’t get back to sleep.
- Orqa tomon: to‘liq inglizcha gap va zarracha ma’nosi: woke up (up = holat o‘zgarishi).
Qog‘oz kartalar ham, ilova ham ishlaydi. Jadvalni qanday tuzish spaced repetition sahifasida, Anki’da sozlash esa Anki bilan so‘z yodlash qo‘llanmasida batafsil.
10 kunlik reja: kuniga 15–25 daqiqa
| Kun | Nima qilasiz | Vaqt |
|---|---|---|
| 1 | up zarrachasi: 8 fe’l, har biriga shaxsiy gap, 8 ta karta | 25 daqiqa |
| 2 | out: 8 fe’l va kartalar; 1-kun kartalarini eslab ko‘rish | 25 daqiqa |
| 3 | off va on: 8 fe’l; 1-kun kartalarini takrorlash | 25 daqiqa |
| 4 | 24 fe’ldan 8 tasini bitta hikoyaga bog‘lash, ovoz chiqarib o‘qish | 20 daqiqa |
| 5 | down va back: 8 fe’l; 2- va 3-kun kartalari | 25 daqiqa |
| 6 | Dam: faqat hikoyani yoddan aytish, telefonga yozib olish | 10 daqiqa |
| 7 | 1-kun kartalari (3-takror); over va through: 6 fe’l | 20 daqiqa |
| 8 | Mavzuli sahifadan 8 fe’l (ish yoki safar) va ularning zarrachasini topish | 20 daqiqa |
| 9 | Hamma kartalardan qiyinlarini ajratish; ular bilan yangi hikoya | 20 daqiqa |
| 10 | 5 daqiqalik og‘zaki suhbat: kamida 10 ta fe’l ishlatish; qolganlarni 14-kunga rejalash | 15 daqiqa |
10 kunda taxminan 50 ta fe’l ko‘riladi. Hammasi birdaniga nutqqa o‘tmaydi, bu normal: 10-kunda o‘z-o‘zidan ishlatgan fe’llaringizni belgilang va qolganlarini keyingi takrorlash davriga qoldiring.
Mashq: zarrachadan ma’noni toping
1–8: qalin fe’lni ilgari ko‘rmagan bo‘lsangiz ham, zarracha ma’nosidan taxmin qiling. 9–12: bo‘sh joyga zarracha qo‘ying.
- The concert tickets sold out in two hours.
- Please drink up, we’re leaving.
- This tradition is slowly dying out in big cities.
- The meeting dragged on for three hours.
- I read through the contract before signing.
- Could you turn the music down? The baby is asleep.
- She paid me back the next day.
- Let me think it over tonight.
- Please write your phone number ______.
- Don’t stop, carry ______!
- The match was called ______ because of the storm.
- I’ll call you ______ in ten minutes.
Javoblar
- Sotilib tugadi — out = tugab bitish.
- Oxirigacha ichib qo‘y — up = to‘liq.
- Yo‘qolib bormoqda — out = yo‘q bo‘lish.
- Cho‘zilib ketdi — on = davom etish.
- Boshidan oxirigacha o‘qib chiqdim — through.
- Pasaytiring — down = kamayish.
- Qarzini qaytardi — back = qaytish.
- O‘ylab ko‘ray — over = boshidan oxirigacha ko‘rib chiqish.
- down — qog‘ozga tushirish.
- on — davom eting.
- off — bekor qilindi.
- back — qayta qo‘ng‘iroq qilaman.
Agar 8 tadan ko‘pini topgan bo‘lsangiz, zarracha usuli sizda ishlayapti. Adashganlaringizni kartaga yozib, 3-kun takrorlashiga qo‘shing.
Fe’llarni nutqqa o‘tkazish: Bandi bilan suhbat
Kartalar tanishtiradi, lekin phrasal verb gapirganda kerak. BandMate ilovasida 10-kun vazifasini bajaring: Bandi bilan kuningiz yoki hikoyangiz haqida ovozli suhbat qiling va shu haftada o‘rgangan fe’llarni ishlating. Ilova grammatika va talaffuz bo‘yicha fikr bildiradi (bu rasmiy baho emas), qaysi fe’lni noto‘g‘ri zarracha bilan aytganingizni ko‘rsatadi.
BandMate’ni Google’da afzal manba qiling
