Chalkash so‘zlarO‘zbekcha

Rise va raise farqi: o‘timli va o‘timsiz fe’l, IELTS grafiklari

Rise va raise farqi: ko‘tarilmoq va ko‘tarmoq, rose/risen va raised shakllari, arise, IELTS Task 1 grafik gaplari, tipik xatolar va izohli 15 ta mashq.

Qiz xayriya qutisini ushlab turibdi: raise money for charity

Rise — o‘zi ko‘tariladi, to‘ldiruvchi olmaydi: Prices rose. (Narxlar oshdi.) Raise — kimdir nimanidir ko‘taradi, to‘ldiruvchi shart: The shop raised its prices. (Do‘kon narxlarni oshirdi.) O‘zbekchada bu farq allaqachon bor: ko‘tarilmoq / oshmoq — rise, ko‘tarmoq / oshirmoq — raise.

Tekshiruv savoli: “Fe’ldan keyin nimani? degan savolga javob bormi?” Bo‘lsa — raise. Bo‘lmasa — rise. Shakllarni ham adashtirmang: rise – rose – risen noto‘g‘ri fe’l, raise – raised – raised to‘g‘ri fe’l.

Rise, raise va arise: jadval

RiseRaiseArise
Turio‘timsiz (to‘ldiruvchisiz)o‘timli (to‘ldiruvchi bilan)o‘timsiz
Ma’noko‘tarilmoq, oshmoq, chiqmoqko‘tarmoq, oshirmoq; tarbiyalamoq; yig‘moq(muammo, savol) paydo bo‘lmoq
Shakllarrise – rose – risen; risingraise – raised – raised; raisingarise – arose – arisen
Talaffuz/raɪz/, /rəʊz/, /ˈrɪzn//reɪz//əˈraɪz/
Ota rise (oshish)a raise (AmE: oylik oshishi)—
O‘zbekchako‘tarilmoq, oshmoq, chiqmoq (quyosh)ko‘tarmoq, oshirmoq, tarbiyalamoqyuzaga kelmoq, paydo bo‘lmoq
Ruschaрасти, подниматься, всходитьподнимать, повышать, раститьвозникать

Rus tilida o‘qiganlar uchun belgi — -ся: подниматься (o‘zi) = rise, поднимать (nimanidir) = raise. O‘zbekchada esa -il va -ir: oshmoq → oshirmoq, ko‘tarilmoq → ko‘tarmoq.

Talaffuzda ham ehtiyot bo‘ling: rise /raɪz/ “rayz”, raise /reɪz/ “reyz”. Oxirgi tovush ikkalasida ham z, s emas. Risen /ˈrɪzn/ esa qisqa “i” bilan aytiladi.

Rise: nima o‘zi ko‘tariladi

  • prices / costs rise — narxlar oshadi
  • the sun rises — quyosh chiqadi: The sun rises earlier in June.
  • temperatures rise — harorat ko‘tariladi
  • sea levels rise — dengiz sathi ko‘tariladi
  • the river rose — daryo suvi ko‘tarildi
  • rise to the top — cho‘qqiga chiqmoq, eng yaxshilar qatoriga kirmoq
  • a rising star — yangi yulduz, tez mashhur bo‘layotgan odam

Ot sifatida: a rise in + nima oshgani: a rise in unemployment, a sharp rise in fuel prices. Britaniyada oylik oshishi — a pay rise, Amerikada — a raise.

Raise: nimani ko‘taramiz

  • raise your hand — qo‘l ko‘tarmoq: Raise your hand if you have a question.
  • raise prices / taxes / salaries — narx, soliq, maoshni oshirmoq
  • raise money for — biror maqsad uchun pul yig‘moq: Students raised money for the children’s hospital.
  • raise children — bola tarbiyalamoq: My grandparents raised six children in a small house in Marg‘ilon.
  • raise a question / an issue — savol, masala ko‘tarmoq (majlisda)
  • raise awareness — xabardorlikni oshirmoq: The campaign raised awareness about clean water.
  • raise your voice — ovozini ko‘tarmoq, baqirmoq
  • raise a glass — qadah ko‘tarmoq

Majhul nisbatda ham raise ishlatiladi, chunki u o‘timli: Taxes were raised last year. Rise majhul nisbatga o‘tmaydi: Prices were risen degan shakl yo‘q.

Arise: muammo va savollar paydo bo‘lganda

Arise rasmiyroq so‘z, asosan muammo, vaziyat, savol bilan keladi: A problem arose during the test. If any questions arise, please email me. Kundalik nutqda o‘rniga come up ishlatiladi: Something came up, I can’t come today. Arise ni “o‘rnidan turmoq” ma’nosida faqat eski adabiy matnlarda uchratasiz.

IELTS Task 1 grafiklarida

Task 1 da grafik o‘zgarishini tasvirlaganda raqam yoki ko‘rsatkich ega bo‘ladi, shuning uchun deyarli har doim rise kerak. Raise faqat kimdir biror narsani oshirganini aytsangiz keladi (hukumat, kompaniya).

Quyidagi gaplar mashq uchun tuzilgan namunalar, rasmiy imtihon materiali emas:

  • The number of tourists rose from 2 million to 5 million between 2015 and 2020.
  • There was a sharp rise in online sales in the second quarter.
  • Prices rose steadily until 2019 and then levelled off.
  • The government raised the minimum wage twice during this period. (hukumat oshirdi — to‘ldiruvchi bor)
Ko‘tarilishPasayishQaysi turdagi fe’l
rise, go up, climb, growfall, drop, go down, declinefaqat o‘timsiz
increasedecreaseikkalasi ham: Sales increased. The firm increased sales.
raisereduce, cut, lowerfaqat o‘timli

Increase ikki tomonlama ishlagani uchun o‘quvchilar raise ham shunday deb o‘ylaydi. Yo‘q: Sales raised xato. Trend so‘zlarining to‘liq ro‘yxati Task 1 trend so‘zlari sahifasida, chiziqli grafik tahlili esa line graph sahifasida.

Rasmlarda: oshish, pasayish va pul yig‘ish

interest rates rose — foiz stavkalari oshdi
interest rates rosefoiz stavkalari oshdi
prices are rising — narxlar oshyapti
prices are risingnarxlar oshyapti
a fall, not a rise — oshish emas, pasayish
a fall, not a riseoshish emas, pasayish
ask for a pay rise — oylik oshirishni so‘ramoq
ask for a pay riseoylik oshirishni so‘ramoq
raise money for charity — xayriya uchun pul yig‘moq
raise money for charityxayriya uchun pul yig‘moq

Birinchi ikkita rasmda strelka o‘zi yuqoriga ketyapti: rise. Oxirgi rasmdagi qiz qutiga pul yig‘yapti: raise money. Uchinchi rasm esa teskari holat: ustunlar pasayib boryapti, bu fall yoki drop.

Almashtirilsa, ma’no o‘zgaradi

Rise bilanRaise bilan
The dough rose well. — Xamir yaxshi ko‘tarildi (achidi).The baker raised the price of bread. — Novvoy non narxini oshirdi.
The water level rose. — Suv sathi ko‘tarildi.They raised the bridge. — Ular ko‘prikni ko‘tarishdi.
He rose to become director. — U direktorlikkacha ko‘tarildi.He was raised by his aunt. — Uni xolasi tarbiyalagan.

Grafik tahlilida uchraydigan 8 ta xato

XatoTo‘g‘riIzoh
The number of students raised.The number of students rose.to‘ldiruvchi yo‘q
Prices have rised.Prices have risen.noto‘g‘ri fe’l: rise – rose – risen
The company rose salaries.The company raised salaries.nimani? — maoshni
There was a raise in sales. (BrE)There was a rise in sales.ot: a rise in
Please rise your hand.Please raise your hand.qo‘lni ko‘taramiz
My parents rose me in Jizzakh.My parents raised me in Jizzakh.tarbiyalamoq
The sun raises at six.The sun rises at six.quyosh o‘zi chiqadi
A problem was arised.A problem arose.arise o‘timsiz, V2 — arose

Noto‘g‘ri fe’llar shakllarini irregular verbs jadvalida takrorlang. Xuddi shu o‘timli/o‘timsiz tuzoq lie va lay da ham bor, ular lie va lay sahifasida tahlil qilingan.

Dialog: ish joyida

Sherzod: Have you heard? Rent in our area has risen again.

Madina: I know. Our landlord raised it by ten percent.

Sherzod: You should ask your boss for a pay rise.

Madina: I raised the question last month, but a problem arose: the company is waiting for the new budget.

Sherzod: Well, when the budget comes, raise it again. Costs keep rising for everyone.

Mashq: rise, raise yoki arise? (15 ta gap)

To‘g‘ri fe’lni yoki otni kerakli shaklda qo‘ying.

  1. Food prices ______ by 5% last year.
  2. The school ______ money for new computers.
  3. If you know the answer, ______ your hand.
  4. The sun ______ in the east.
  5. Unemployment has ______ since January.
  6. Several problems ______ during the project, so we finished late.
  7. She was ______ by her grandparents in a village near Buxoro.
  8. There has been a sharp ______ in the number of electric cars.
  9. The bank ______ interest rates in March.
  10. Temperatures are ______ every summer.
  11. Don’t ______ your voice at your little brother.
  12. The number of visitors ______ steadily from 2018 to 2021.
  13. I want to ______ an important issue at the meeting.
  14. After the heavy rain, the river ______ quickly.
  15. The campaign ______ awareness of plastic waste.

Javoblar

  1. rose — narxlar o‘zi oshdi, to‘ldiruvchi yo‘q.
  2. raised — raise money, nimani? — pulni.
  3. raise — qo‘lni ko‘taramiz.
  4. rises — quyosh o‘zi chiqadi; umumiy haqiqat, s bilan.
  5. risen — Present Perfect: has risen.
  6. arose — muammo paydo bo‘ldi, o‘tgan zamon.
  7. raised — majhul nisbat: was raised by = tarbiyalangan.
  8. rise — ot: a sharp rise in.
  9. raised — bank stavkalarni oshirdi.
  10. rising — davomli zamon, e tushadi.
  11. raise — raise your voice.
  12. rose — grafik gapi: ko‘rsatkich o‘zi oshdi.
  13. raise — raise an issue.
  14. rose — daryo suvi o‘zi ko‘tarildi.
  15. raised — raise awareness.

Xatoni topish uchun har bir gapda fe’ldan keyin “nimani?” deb so‘rang. 12 tadan ko‘p to‘g‘ri bo‘lsa, grafik tasvirlashga tayyorsiz.

Grafikni ovoz chiqarib tasvirlash

Grafik tasviri yozma vazifa bo‘lsa ham, uni avval og‘zaki aytib ko‘rish rise/raise ni avtomatlashtiradi. BandMate ilovasida Bandi bilan narxlar, ish va shahar hayoti haqida ovozli suhbat qilasiz: Prices have risen, My boss raised my salary kabi gaplarni o‘zingiz tuzasiz, AI esa xato fe’l shaklini ko‘rsatadi. Bu mashq uchun yordam, rasmiy IELTS bahosi emas.

BandMate’ni Google’da afzal manba qiling