Ingliz tilida ikki gapni bitta qilishning ikki yo‘li bor. Teng qo‘shma gapda (compound sentence) ikki mustaqil gap and, but, or, so bilan ulanadi: I was tired, but I finished the report. Ergashgan qo‘shma gapda (complex sentence) bir qism boshqasiga tobe bo‘ladi va because, when, if, although, before, until bilan boshlanadi: I stayed at home because it was raining. Ergash qism gap boshida kelsa, undan keyin vergul qo‘yiladi: Because it was raining, I stayed at home.
O‘zbekchada bu vazifani ko‘pincha qo‘shimcha bajaradi: yomg‘ir yog‘gani uchun, uyga kelganda, vaqt bo‘lsa. Inglizchada qo‘shimcha o‘rniga qism boshida alohida so‘z turadi. Shu farqni tushunsangiz, uzun gap tuzish ancha osonlashadi.
O‘zbekcha qo‘shimchadan inglizcha bog‘lovchiga
| O‘zbekcha | Inglizcha | Misol |
|---|---|---|
| va | and | I cooked, and my sister washed the dishes. |
| lekin, ammo | but | The flat is small, but it’s near the metro. |
| yoki | or | We can take a taxi, or we can walk. |
| shuning uchun | so | The shop was closed, so we went to the bazaar. |
| -gani uchun, chunki | because | I’m late because the bus broke down. |
| -ganda | when | When I got home, everyone was asleep. |
| -ayotganda | while | While I was cooking, the lights went out. |
| -sa | if | If you’re free, call me. |
| -sa ham, -ganiga qaramay | although | Although it was cold, we sat outside. |
| -gandan keyin | after | After we had lunch, we went to Registan. |
| -ishdan oldin, -guncha | before | Wash your hands before you eat. |
| -guncha (kutib) | until | Wait here until I come back. |
| -ishi bilanoq | as soon as | I’ll text you as soon as I arrive. |
| -maguncha, -masa | unless | You won’t pass unless you practise. |
Bitta muhim farq bor. O‘zbekchada ergash qism deyarli doim oldin keladi: Yomg‘ir yog‘gani uchun uyda qoldim. Inglizchada ikkala tartib ham to‘g‘ri, lekin tabiiyroq variant ko‘pincha asosiy gapdan boshlanadi: I stayed at home because it was raining.
Teng bog‘lovchilar: and, but, or, so
Ular ikki teng huquqli gapni ulaydi. Har bir qism o‘zi alohida gap bo‘la oladi.
- and — qo‘shish, ketma-ketlik: I finished work, and then I went to the gym.
- but — qarama-qarshilik: He’s young, but he’s very experienced.
- or — tanlov: You can pay in cash, or you can use a card.
- so — natija: I missed the bus, so I was late.
- yet — kutilmagan qarama-qarshilik, yozma nutqda: The test was short, yet nobody finished it.
Ikkala qism ham uzun bo‘lsa, bog‘lovchidan oldin vergul qo‘yiladi. Qism qisqa va egasi bir xil bo‘lsa, vergul ham, ikkinchi ega ham tushib qolishi mumkin: I got up and made breakfast.
Ergash bog‘lovchilar: sabab, vaqt, shart, qarama-qarshilik
Ergash qism yolg‘iz turolmaydi. Because it was raining. to‘liq gap emas, unga asosiy qism kerak.
| Ma’no | Bog‘lovchilar | Misol |
|---|---|---|
| Sabab | because, as, since | We took a taxi because it was late. |
| Vaqt | when, while, before, after, until, as soon as | Call me when you get to Bukhara. |
| Shart | if, unless | If it’s sunny, we’ll go to Chimgan. |
| Qarama-qarshilik | although, even though, while | Although he’s rich, he lives simply. |
| Maqsad | so that | I left early so that I wouldn’t miss the train. |
Kelajak haqida gapirganda vaqt va shart qismida will ishlatilmaydi: When I get home, I’ll call you (When I will get emas). Shart gaplarning to‘rt turi shart gaplar sahifasida, who, which, that bilan tuziladigan ergash gaplar esa relative clauses sahifasida.
Bog‘lovchini qanday tanlash kerak: sabab va natija yo‘nalishi
Ikki fikr orasidagi munosabatni aniqlang, bog‘lovchi o‘zi topiladi:
- Fikr qo‘shilyaptimi? → and
- Kutilgan narsaga qarshi chiqyaptimi? → but (o‘rtada) yoki although (qism boshida)
- Birinchisi ikkinchisining sababimi? → because sababdan oldin keladi: I ate because I was hungry.
- Ikkinchisi birinchisining natijasimi? → so natijadan oldin keladi: I was hungry, so I ate.
Because va so bir hodisani ikki tomondan ko‘rsatadi, shuning uchun ular bitta gapda birga kelmaydi. Although va but ham shunday. O‘zbekcha ...sa ham, lekin... qolipi inglizchaga ko‘chsa, xato chiqadi.
Qisqa gaplardan uzun gapgacha: Madinaning Samarqandga safari
Boshlovchi odatda qisqa gaplar bilan yozadi. Bu xato emas, lekin matn “bo‘lak-bo‘lak” eshitiladi. Quyida yettita qisqa gap qadamma-qadam birlashtirilgan.
Boshlang‘ich gaplar: Madina went to Samarkand. She took the train. She was tired. She didn’t sleep. She looked out of the window. The train arrived. Her cousin was waiting on the platform.
- 1-qadam (and): Madina went to Samarkand, and she took the train. → yaxshiroq: Madina went to Samarkand by train. Ba’zan bog‘lovchi o‘rniga oddiy qisqartirish yaxshiroq.
- 2-qadam (but): She was tired, but she didn’t sleep.
- 3-qadam (because): She didn’t sleep because she wanted to look out of the window.
- 4-qadam (when): When the train arrived, her cousin was waiting on the platform.
Natija: Madina went to Samarkand by train. She was tired, but she didn’t sleep because she wanted to look out of the window. When the train arrived, her cousin was waiting on the platform.
Amaliy qoida: bitta gapda ikkitadan ortiq bog‘lovchi bo‘lsa, uni ikkiga bo‘ling. Yetti qismli and... and... and... zanjiri o‘qiydigan odamni charchatadi.
Qo‘shma gaplarda o‘zbek o‘quvchisi ko‘p qiladigan 6 xato
| Xato | To‘g‘ri | Izoh |
|---|---|---|
| Because I was tired. | I went to bed early because I was tired. | ergash qism yolg‘iz gap bo‘lmaydi |
| Although it was cold, but we went out. | Although it was cold, we went out. | although va but birga kelmaydi |
| Because it was late, so we took a taxi. | Because it was late, we took a taxi. | because va so birga kelmaydi |
| Because of it was late, we left. | Because it was late, we left. / Because of the rain, we left. | because of dan keyin ot keladi |
| If I will have time, I’ll call you. | If I have time, I’ll call you. | if qismida will yo‘q |
| It was late, we went home. | It was late, so we went home. | ikki gapni vergulning o‘zi ulamaydi |
Oxirgi xatoning tinish belgisi bilan bog‘liq tomoni tinish belgilari sahifasida tushuntirilgan. Although, despite, in spite of farqi esa although va despite sahifasida.
Mashq 1: bog‘lovchini tanlang
and, but, or, so, because, when, if, although, until, before
- 1. I called you ___ I needed your advice.
- 2. ___ it was raining, the children played outside.
- 3. Do you want tea ___ coffee?
- 4. The lift wasn’t working, ___ we took the stairs.
- 5. Don’t leave ___ I come back.
- 6. ___ you see Aziz, say hello from me.
- 7. She speaks Korean, ___ she has never been to Korea.
- 8. Turn off the gas ___ you leave the house.
Mashq 2: ikki gapni bitta qiling
Qavsdagi bog‘lovchidan foydalaning.
- 1. The film was long. It was interesting. (but)
- 2. I didn’t go to the lesson. I was ill. (because)
- 3. I’ll finish my homework. Then I’ll watch the match. (after — gap boshida)
- 4. He studied hard. He didn’t get a grant. (although)
- 5. It started snowing. We were driving to Chimgan. (while)
- 6. The prices went up. We bought less meat. (so)
Javoblar
Mashq 1
- 1. because
- 2. Although
- 3. or
- 4. so
- 5. until
- 6. If (yoki When)
- 7. but (yoki although)
- 8. before
Mashq 2
- 1. The film was long, but it was interesting.
- 2. I didn’t go to the lesson because I was ill.
- 3. After I finish my homework, I’ll watch the match. (finish, will finish emas)
- 4. Although he studied hard, he didn’t get a grant.
- 5. It started snowing while we were driving to Chimgan.
- 6. The prices went up, so we bought less meat.
Vazifasi bo‘yicha guruhlangan boshqa bog‘lovchilar (however, therefore, in addition) va ularning yozma uslubi linking words sahifasida.
Uzun javob berishni mashq qilish: Bandi bilan “nega?” savollari
Suhbatda qo‘shma gap o‘z-o‘zidan chiqmaydi: qisqa javob berish odat bo‘lib qolgan bo‘lsa, because va but ni ongli ravishda qo‘shish kerak. BandMate ilovasida Bandi bilan gaplashganda har bir javobingizga bitta sabab (because...) yoki bitta qarama-qarshilik (but...) qo‘shishni o‘zingizga qoida qiling. IELTS Speaking mock mashqida ham shu usul javobni tabiiy uzaytiradi. Suhbatdan keyin eng ko‘p ishlatgan bog‘lovchingizni sanab ko‘ring: agar u faqat and bo‘lsa, keyingi safar although va so ni qo‘shing.
BandMate’ni Google’da afzal manba qiling


