Tongue twister (tez aytish) talaffuz mashqi bo‘lishi uchun uni o‘zingizga qiyin bo‘lgan bitta tovush bo‘yicha tanlang va avval sekin, keyin tez ayting. Quyida 18 ta tez aytish tovushlar bo‘yicha guruhlangan: TH, W va V, R va L, NG, H, uzun va qisqa unlilar, so‘z oxiridagi undoshlar. Har bir guruhda o‘zbek tilida so‘zlashuvchilar qanday xato qilishi va og‘iz qanday turishi kerakligi yozilgan.
Klassik tez aytishlar (Peter Piper, She sells sea-shells, Red lorry, yellow lorry va boshqalar) XIX asr va XX asr boshidan qolgan, jamoat mulki. “Biz tuzgan” deb belgilanganlarini BandMate tahririyati aynan o‘zbek o‘quvchisining qiyin tovushlari uchun yozdi.
Qaysi tovush uchun qaysi tez aytish
| Tovush | O‘zbek o‘quvchisi odatda nima deydi | Mashq uchun |
|---|---|---|
| TH [θ] | three o‘rniga tree yoki sree | 1, 2 |
| TH [ð] | they o‘rniga dey yoki zey | 3 |
| W va V | wine va vine ni bir xil aytadi | 4, 5, 6 |
| R | tilni titratib aytadi | 7, 8 |
| R va L birga | lorry da tovushlar chalkashadi | 9 |
| NG [ŋ] | singing o‘rniga sing-ging | 10 |
| H | house ni xirillatib, x bilan aytadi | 11 |
| Uzun [i:] va qisqa [ɪ] | sheep va ship ni bir xil aytadi | 12, 13 |
| S va SH | sea va she chalkashadi | 14 |
| P va B | p ni havo chiqarmasdan aytadi | 15, 16 |
| So‘z oxiridagi undoshlar | oxirgi undoshni tushirib qoldiradi | 17, 18 |
Tez aytishni qanday mashq qilish kerak: 4 bosqich
- 1. Sekin, bo‘g‘inma-bo‘g‘in (1 daqiqa). Har bir so‘zni alohida, aniq ayting. Qiyin tovushda to‘xtab, og‘iz holatini tekshiring.
- 2. Ovozingizni yozib oling (1 daqiqa). Telefonga bir marta yozing va tinglang: qaysi so‘zda tovush o‘zgarib ketdi?
- 3. Uch tezlikda (3 daqiqa). Sekin — o‘rtacha — tez. Xato qilsangiz, oldingi tezlikka qayting.
- 4. Ketma-ket uch marta (1 daqiqa). Xatosiz uch marta aytolsangiz, keyingi tez aytishga o‘ting.
Asosiy qoida: tezlikdan oldin aniqlik. Tez, lekin noto‘g‘ri aytilgan tez aytish xatoni mustahkamlaydi.
TH tovushlari: [θ] va [ð]
O‘zbek va rus tillarida bu tovush yo‘q, shuning uchun uni t, s, d yoki z bilan almashtiramiz. To‘g‘ri holat: til uchi yuqori tishlar orasidan biroz chiqadi va havo til ustidan siqilib o‘tadi. [θ] da ovoz yo‘q (think), [ð] da ovoz bor (this).
1. Three thin thinkers thought about thirty things on Thursday. (biz tuzgan)
2. I thought a thought, but the thought I thought wasn’t the thought I thought I thought. (klassik)
3. Their mother and father gather there together. (biz tuzgan) — bu yerdagi har bir th ovozli [ð].
Tovushning to‘liq tahlili va minimal juftliklar ingliz tilida TH tovushi sahifasida.
W va V
O‘zbek tilidagi v ko‘pincha ikki tovush o‘rtasida turadi, shuning uchun west va vest bir xil chiqadi. W — lablar yumaloq, oldinga cho‘zilgan, tishlar lablarga tegmaydi. V — yuqori tishlar pastki labga tegadi va tovush “g‘uvillaydi”.
4. Very well, Vera, we will wait while Victor washes the van. (biz tuzgan)
5. Which witch is which? (klassik) — uchala so‘z ham W bilan, lab har safar yumaloq.
6. How much wood would a woodchuck chuck if a woodchuck could chuck wood? (klassik, 1900-yillar boshidagi qo‘shiqdan)
Oynaga qarab mashq qiling: W da tishlaringiz ko‘rinmasligi kerak. Batafsil inglizcha W va V talaffuzi sahifasida.
R va L
O‘zbekcha r titraydi, inglizcha [r] esa titramaydi: til uchi orqaga biroz bukiladi va hech narsaga tegmaydi. Britaniya talaffuzida unlidan keyingi r (car, word) umuman aytilmaydi.
7. Round the rugged rock the ragged rascal ran. (klassik)
8. Truly rural. (klassik) — qisqa, lekin juda qiyin. Besh marta ketma-ket ayting.
9. Red lorry, yellow lorry. (klassik) — r va l navbatma-navbat keladi, til holatini tez almashtirish kerak.
NG [ŋ]
O‘zbek tilida ham bu tovush bor (tong, ming), lekin inglizcha so‘zda ko‘pincha oxiriga ortiqcha g qo‘shamiz: sing-g. So‘z oxirida ng bitta burun tovushi, g eshitilmaydi.
10. The king keeps singing a long song in the morning. (biz tuzgan)
Qoidalar va istisnolar (finger, longer) NG tovushi talaffuzi sahifasida.
H
Inglizcha [h] — shunchaki havo chiqishi, tomoqda ishqalanish yo‘q. O‘zbekcha x yoki ruscha х bilan aytsangiz, house “xaus” bo‘lib qoladi.
11. Harry’s happy horse hurried home to the hills. (biz tuzgan) — kaftingizni og‘izga yaqin tuting: har bir h da iliq havo sezilishi kerak.
Uzun [i:] va qisqa [ɪ]
O‘zbek tilida unli uzunligi ma’noni o‘zgartirmaydi, ingliz tilida esa sheep (qo‘y) va ship (kema), leave va live boshqa-boshqa so‘z.
12. Please sit in this seat, Pete. (biz tuzgan) — sit, this qisqa; please, seat, Pete uzun.
13. Six thick thistle sticks. (klassik) — hamma unli qisqa [ɪ], ustiga TH va s ham.
Boshqa juftliklar minimal juftliklar mashqi sahifasida.
S va SH
14. She sells sea-shells on the sea-shore. (klassik, 1908-yilgi qo‘shiqdan) — she, shells, shore da lablar oldinga chiqadi; sells, sea da lablar tortilgan, tabassum holatida.
P va B
Ingliz tilida urg‘uli bo‘g‘in boshidagi p dan keyin havo “puf” etib chiqadi. Bu bo‘lmasa, pig inglizga big bo‘lib eshitilishi mumkin. Og‘iz oldida qog‘oz ushlang: p da qog‘oz qimirlashi, b da qimirlamasligi kerak.
15. Peter Piper picked a peck of pickled peppers. (klassik, 1813-yilgi kitobdan)
16. Betty bought a bit of butter, but the butter Betty bought was bitter. (klassik tez aytishning qisqa varianti)
So‘z oxiridagi undoshlar
O‘zbek tilida so‘z oxiridagi jarangli undosh jarangsizlashadi (kitob — [kitop]). Ingliz tilida esa bag va back, bed va bet boshqa so‘z. Ikkinchi xato — undoshlar to‘plamini soddalashtirish: fresh fried “freshfray”.
17. Fresh fried fish. (klassik) — har bir sh va d aniq.
18. A big black bug bit a big black bear. (klassik) — big va bug oxiridagi g jarangli qolsin, k ga aylanmasin.
Mashq: tez aytish qaysi tovushni mashq qildiradi?
Har biri uchun asosiy tovushni yozing: TH, W/V, R, NG, H, uzun/qisqa I.
- 1. Thank you for the thirty-three thick thorns.
- 2. Vicky’s violet van is very valuable.
- 3. Hungry hippos hop happily.
- 4. Ring the bell, bring the string, sing a song.
- 5. Rory’s rabbit runs round the red roses.
- 6. Keep the green bean, give me the big pin.
- 7. We went west on Wednesday with Will.
- 8. This brother breathes smoothly.
Javoblar
- 1. TH [θ] — thank, thirty, thick, thorns.
- 2. V — Vicky, violet, van, very, valuable.
- 3. H — hungry, hippos, hop, happily.
- 4. NG — ring, bring, string, sing, song; oxirida g qo‘shmang.
- 5. R — Rory, rabbit, runs, round, red, roses; titratmasdan.
- 6. Uzun va qisqa I — keep, green, bean uzun; give, big, pin qisqa.
- 7. W — we, went, west, Wednesday, with, Will. Wednesday da birinchi d aytilmaydi.
- 8. TH [ð] — this, brother, breathes, smoothly.
Tovushlar bo‘yicha haftalik tartib
Kuniga bitta tovush, 6 daqiqa: dushanba TH, seshanba W/V, chorshanba R va L, payshanba uzun va qisqa unlilar, juma so‘z oxiridagi undoshlar, shanba o‘zingizga eng qiyin bo‘lgan tez aytishni ovozga yozib, dushanbadagi yozuv bilan solishtiring. O‘zbeklarga xos boshqa talaffuz xatolarining umumiy ro‘yxati o‘zbeklar qiladigan inglizcha talaffuz xatolari sahifasida.
Tez aytishni Bandi’ga aytib ko‘ring
BandMate ilovasida tez aytishni ovoz chiqarib aytsangiz, talaffuz bo‘yicha fikr olasiz: qaysi so‘zda tovush noaniq chiqqanini ko‘rasiz va o‘sha so‘zni alohida takrorlaysiz. Bu mashq uchun izoh, rasmiy baho emas.
Bugun jadvaldan o‘zingizga eng qiyin tovushni tanlang, unga tegishli tez aytishni 4 bosqich bilan mashq qiling va natijani ovozga yozib qo‘ying.
BandMate’ni Google’da afzal manba qiling
